Zarząd Związek Województw Rzeczypospolitej Polskiej przyjął 22 kwietnia 2026 r. stanowisko, w którym stanowczo sprzeciwia się działaniom Narodowy Fundusz Zdrowia w zakresie rozliczania świadczeń psychiatrii sądowej. Samorządy województw alarmują, że brak pełnego finansowania nadwykonań za 2025 rok uderza w bezpieczeństwo publiczne i stabilność systemu ochrony zdrowia.

Ponad 50 mln zł nadwykonań, połowa bez pokrycia

Jak wynika ze stanowiska, szpitale wojewódzkie w 2025 roku udzieliły świadczeń ponad zakontraktowany limit na kwotę przekraczającą 50,7 mln zł. Tymczasem propozycje ugód przedstawione przez oddziały NFZ opiewają jedynie na 24,9 mln zł. Część placówek nie otrzymała żadnej propozycji zapłaty.

Samorządowcy podkreślają, że to właśnie szpitale wojewódzkie zabezpieczają zdecydowaną większość systemu: 94 proc. łóżek w oddziałach o podstawowym zabezpieczeniu i 86 proc. w oddziałach o wzmocnionym zabezpieczeniu. Mimo to liczba zakontraktowanych miejsc pozostaje niewystarczająca względem realnych potrzeb.

Leczenie ponad limit – bo tak nakazują sądy

Problem ma charakter systemowy. Szpitale realizują orzeczenia sądów dotyczące umieszczenia sprawców czynów zabronionych w zakładach psychiatrycznych – często niezależnie od limitów kontraktowych.

W stanowisku przypomniano, że już w 2021 roku Ministerstwo Zdrowia zaleciło placówkom przyjmowanie pacjentów niezależnie od liczby miejsc wskazanych w oficjalnych dokumentach. Była to odpowiedź na konieczność wykonywania orzeczeń sądowych i zapewnienia bezpieczeństwa publicznego.

Szpitale dostosowały się do tych wytycznych – zwiększyły liczbę łóżek, przekształcały oddziały i inwestowały w rozwój psychiatrii sądowej, m.in. dzięki środkom z Fundusz Medyczny. Jednak – jak podkreślają samorządy – nie poszły za tym odpowiednie zmiany w finansowaniu.

Pacjenci szczególnie wymagający

Psychiatria sądowa to jedna z najbardziej wymagających dziedzin medycyny. Trafiają tu osoby, które dopuściły się poważnych przestępstw, często z użyciem przemocy, a jednocześnie cierpią na ciężkie zaburzenia psychiczne.

Pobyt takich pacjentów jest zazwyczaj długoterminowy – nierzadko przekracza rok – i nie ma z góry określonego końca. O jego zakończeniu decyduje sąd na podstawie opinii specjalistów.

Proces leczenia obejmuje nie tylko farmakoterapię, ale też psychoterapię, terapię uzależnień oraz działania resocjalizacyjne. To sprawia, że koszty są znacznie wyższe niż w standardowej opiece psychiatrycznej.

Ryzyko dla systemu i pacjentów

Zdaniem samorządów województw brak stabilnego finansowania prowadzi do poważnych konsekwencji:

• wydłużenia kolejek oczekujących,
• trudności w utrzymaniu standardów bezpieczeństwa,
• dezorganizacji współpracy między ochroną zdrowia a wymiarem sprawiedliwości,
• ograniczenia rozwoju opieki ambulatoryjnej.

W dokumencie podkreślono również ryzyko naruszenia praw pacjentów wynikających z obowiązujących przepisów.

„Nie można limitować bezpieczeństwa”

Zarząd Związku Województw RP zwraca uwagę, że świadczenia w psychiatrii sądowej nie powinny podlegać limitowaniu. O przyjęciu pacjenta decyduje sąd, wskazując konkretny zakład – szpital nie ma możliwości odmowy.

„Jeśli system nakłada obowiązek, musi zapewnić finansowanie” – podkreślono w stanowisku.

Samorządy ostrzegają, że brak zapłaty za nadwykonania oznacza w praktyce przerzucenie kosztów na szpitale i budżety województw.

Apel o zmiany systemowe

W dokumencie skierowanym m.in. do minister zdrowia Jolanty Sobierańskiej-Grendy, ministra sprawiedliwości Waldemar Żurek oraz prezesa NFZ Filipa Nowak, samorządy województw domagają się:

• pełnej zapłaty za świadczenia wykonane ponad limit,
• zmiany modelu finansowania psychiatrii sądowej,
• współfinansowania systemu przez Ministerstwo Sprawiedliwości.

Jak podkreśla prezes zarządu Związku, Olgierd Geblewicz, obecna sytuacja prowadzi do „strukturalnej nierównowagi” między obowiązkami a dostępnymi środkami.

Inwestycja, nie koszt

Samorządy województw wskazują, że właściwe finansowanie psychiatrii sądowej należy traktować jako inwestycję. Skuteczne leczenie i readaptacja pacjentów zmniejszają ryzyko powrotu do przestępstwa, a tym samym ograniczają koszty społeczne i ekonomiczne w przyszłości.

Bez zmian – ostrzegają autorzy stanowiska – system może stanąć przed poważnym kryzysem, którego skutki odczują nie tylko placówki medyczne, ale całe państwo.

Pełna treść stanowiska Zarządu Związku Województw RP: 

https://polskieregiony.pl/wp-content/uploads/2026/04/20260424131140548.pdf